صدق وعدنا النّصر بعد الحصر ، سپاس خداى را كه ما را پس از حصر وعده نصر داد ( 1 ) . منافقان گفتند : عجب نيست كار شما ! از خوف خندق ( 2 ) مىكنى و از شهر بيرون نمىتوانى شدن ، و اين چنين تمنّا [ ها ] ( 3 ) ى باطل مىكنى ، خداى تعالى اين ( 4 ) آيت فرستاد كه ( 5 ) : وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّه وَرَسُولُه إِلَّا غُرُوراً ( 6 ) ، و اين آيت فرستاد براى حسم مادّه تعجّب ايشان . قوله : * ( اللَّهُمَّ ) * نحويان خلاف كردند در اين « ميم » كه در آخر اين كلمت است . بصريان گفتند : معنى « اللَّهم » ، يا اللَّه است چون حرف ندا از اوّل [ اين ] ( 7 ) كلمه بيفگند ( 8 ) دو حرف در آخر او آورد ( 9 ) ، و آن [ 412 - ر ] « ميم » مشدّد است ، و كوفيان گفتند : تقدير اين است كه : يا اللَّه امّ ( 10 ) ، اى يا اللَّه ( 11 ) امنا بخير ، اى اقصدنا به . و گفتند : دليل بر آن كه چنين است ، آن است كه عرب جمع مىكند ميان حرف ندا و « ميم » مشدّد ، و اگر بدل او بودى جمع نكردندى بين البدل و المبدل ، قال الشاعر ( 12 ) : انّي اذا ما حدث المّا اقول يا اللَّهم يا اللَّهمّا و انشد الفراء : و ما عليك ان تقولي كلَّما سبّحت ( 13 ) او صلَّيت ( 14 ) يا اللَّهمّا اردد علينا شيخنا مسلَّما و مذهب بصريان در اين باب درستتر است . ابو رجاء العطاردىّ گفت : اين « ميم » كه در آخر « اللَّهمّ » است ، جامع است هفتاد نام را كه اوّلش « ميم » است ، چون : ملك و مالك و محيى و مميت و منعم و محسن و مفضل ، پس چنان است كه آن كس كه خداى را با اين نام ( 15 ) بخواند ، به

--> ( 1 ) . دب : دادى . ( 2 ) . مر : خندقى . ( 7 - 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 5 - 4 ) . همه نسخه بدلها : ندارد . ( 6 ) . سوره احزاب ( 33 ) آيه 12 . ( 8 ) . دب : بيفگنند ، مب ، مر : بيفگندند . ( 9 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : در آخر او عوض آورد ، دب : حرف در آخر آورد . ( 10 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مر : كه اللَّه‌ام . ( 11 ) . مج ، آج ، لب ، باللَّه . ( 12 ) . همه نسخه بدلها : و شاعر گفت . ( 13 ) . مج : صبحت ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : اصبحت . ( 14 ) . لسان العرب ( 13 / 470 ) : صلَّيت او سبّحت . ( 15 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ندارد .